گرژییە سیاسییە سوننە–شیعەکانی عێراق

وەڵامی 60 چرکەیی

گرژییە سیاسییەکانی عێراق میراتی دەسەڵاتی سەرکوتکەر، داگیرکاریی 2003، توندوتیژیی مەزهەبی، ئاوارەبوون، شکستی حوکمڕانی، هێزی میلیشیا و کێبڕکێ لەسەر دامەزراوەکانی دەوڵەت ڕەنگ دەدەنەوە. ناسنامە سوننە و شیعەکان جۆراوجۆرن و سیاسەتی کەسێک یان ڕۆڵی لە توندوتیژیدا پێشبینی ناکەن.

بە نیگایەک

• ناسنامەی مەزهەبی ڕێکورتێکی جێی متمانە بۆ باوەڕی سیاسی یان بەرپرسیارێتی نییە.
• سیستەمی سیاسیی عێراق شێوازی هاوبەشکردنی دەسەڵات لەخۆ دەگرێت، بەڵام دابەشکردنێکی سادەی دوو کۆمەڵگە نییە.
• لێپرسینەوە، خزمەتگوزاری، گەندەڵی و ئەمنیی ناوخۆیی شێوە بە ناڕەزایییەکانی کۆمەڵگەکان دەدەن.

گرژییەکان چۆن پەرەیان سەند

داگیرکاریی 2003 و هەڵوەشاندنەوەی دامەزراوەکانی دەوڵەت یارمەتیی دروستبوونی بۆشایییەکی توندی ئەمنی دا. دوورخستنەوەی سیاسی، یاخیبوون، کۆکردنەوەی هێزی میلیشیا و هێرش بۆ سەر مەدەنییەکان بەشدارییان لە خولەکانی توندوتیژیی مەزهەبی کرد، بە تایبەتی لە ناوەڕاستی دەیەی 2000.

ئەم گۆڕانکارییانە ململانێیان حەتمی نەکرد. عێراقییەکان بە دووبارەبوونەوە پەیوەندیی مەدەنی، پیشەیی و خێزانیی تێپەڕی مەزهەبیان دروست کردووە و زۆر ناکۆکیی سیاسی لەسەر حوکمڕانین نەک ناسنامەی ئایینی.

Sources: United Nations Assistance Mission for Iraq UN Human Rights Office

دامەزراوەکان و نوێنەرایەتی

چاوەڕوانیی نافەرمی لەسەر دابەشکردنی پۆستە باڵاکان کاریگەری لە سیاسەتی عێراق کردووە، لە کاتێکدا هەڵبژاردن و هاوپەیمانێتییەکانیش سنووری مەزهەبیان تێپەڕاندووە. نوێنەرایەتی گرنگە، بەڵام تەنها دابەشکردنی پۆست ناتوانێت مافی یەکسان، حکومەتی لێپرسراو یان خزمەتگوزاریی گشتی مسۆگەر بکات.

ئەزموونی ناوخۆیی بەپێی پارێزگا، چین، ڕەگەز، مێژووی ئاوارەبوون و بارودۆخی ئەمنی بە توندی جیاوازە. بۆیە نیشانە فراوانەکانی کۆمەڵگە دەبێت بە وریایی بەکاربهێنرێن.

Sources: United Nations Assistance Mission for Iraq International Crisis Group

دەرئەنجام بۆ مەدەنییەکان

توندوتیژیی مەزهەبی و هەڵمەتی دژ بە گرووپی دەوڵەتی ئیسلامی بوونە هۆی مردن، ئاوارەبوون و زیان لە زۆر کۆمەڵگەدا، لەوانە بەڵام نەک تەنها عێراقییە سوننە و شیعەکان. چاکبوونەوەی بەردەوام پێویستی بە گەڕانەوەی سەلامەت، بەڵگەنامە، نیشتەجێبوون، خزمەتگوزاری و لێپرسینەوە لە پێشێلکارییەکان هەیە.

ڕاپۆرتی مرۆیی و مافی مرۆڤ شێوەکان و پێداویستییەکان تۆمار دەکات، بەڵام بانگەشەی تاکەکەسی بەڵگەی خۆی دەوێت.

Sources: UN Human Rights Office International Organization for Migration Iraq

چی دەتوانێت گرژی کەم بکاتەوە

بەهێزکردنی دامەزراوە بێلایەنەکان، پاراستنی بەشداریی سیاسی، لێکۆڵینەوەی دادپەروەرانە لە پێشێلکاری، باشترکردنی خزمەتگوزاری و چارەسەرکردنی ئاوارەبوون دەتوانن هۆکارەکانی ناڕەزایی کەم بکەنەوە. ئەم ڕێوشوێنانە بۆ سەرجەم کۆمەڵگەکان پەیوەندیدارن و نابێت تەنها وەک سازش بۆ یەک گرووپ پێشکەش بکرێن.

ئەم ڕێبەرە بانگەشە ناکات کە داهاتووی عێراق لە ڕووی مەزهەبییەوە جێگیرە یان هەر کۆمەڵگەیەک وەک بلۆکێکی سیاسی هەڵسوکەوت دەکات.

Sources: International Crisis Group International Organization for Migration Iraq

ڕیزبەندیی کات

1. 2003 — داگیرکاریی بە سەرکردایەتیی ئەمریکا و داڕمانی حوکمڕانیی بەعس دامەزراوەکانی دەوڵەتی عێراق لە نوێوە شێوە دەدەن.
2. 2005–08 — توندوتیژیی مەزهەبی لە زۆر ناوچەدا دەگاتە ئاستی وێرانکەر.
3. 2014 — گرووپی دەوڵەتی ئیسلامی خاک دەگرێت و دواتر ئاوارەبوون و ململانێی بەرفراوان دێت.
4. 2017 onward — چاکبوونەوەی دوای دەوڵەتی ئیسلامی، لێپرسینەوە و ئاستەنگەکانی حوکمڕانی بەردەوامن.

پرسیارە باوەکان

سەرچاوەکان، سنوورەکان و ڕاستکردنەوەکان

ئەم ڕێبەرە ئایین بە چارەنووسی حەتمی نازانێت و تاوان ناداتە پاڵ کۆمەڵگەکان. گێڕانەوەی توندوتیژیی ڕاستەوخۆ نییە و شیکاریی مێژوویی ناتوانێت بەرپرسیارێتیی ڕووداوێکی ئێستا بسەلمێنێت.

• United Nations Assistance Mission for Iraq خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە

  پاشخانی سەرەتایی دامەزراوەیی لەسەر ئامادەیی نەتەوە یەکگرتووەکان و چوارچێوەی سیاسی لە عێراق.

• UN Human Rights Office خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە

  ڕاپۆرتی مافی مرۆڤ و کەرەستەی وڵات؛ بڕیارێک لەسەر هەر بانگەشەیەکی تاکەکەسی نییە.

• International Crisis Group خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە

  شیکاریی سەربەخۆی گۆڕانکارییە سیاسی و ئەمنییەکانی عێراق.

• International Organization for Migration Iraq خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە

  چوارچێوەی سەرەتایی مرۆیی و ئاوارەبوون.

Report an error in this guide