ئێران و ئیسرائیل

وەڵامی 60 چرکەیی

ئێران و ئیسرائیل پەیوەندیی دیپلۆماسییان نییە و هەر یەکەیان ئەوی دیکە بە هەڕەشەیەکی گەورەی ئاسایش ناو دەبات. ڕووبەڕووبوونەوەکەیان بەرنامەی ناوکیی ئێران، هاوبەشە چەکدارە هەرێمییەکان، سزا ئابوورییەکان، چالاکیی هەواڵگری و سەربازی و گێڕانەوە ڕکابەرەکان لەبارەی ڕێگری و توندبوونەوە دەگرێتەوە.

بە نیگایەک

• ڕووبەڕووبوونەوەکە سیاسی، سەربازی، دیپلۆماسی و زانیارییە؛ بەرەیەکی تاکەی شەڕ نییە.
• IAEA ڕاستییە پەیوەندیدارەکان بە ڕێکارەکانی پاراستنی ناوکی لە چوارچێوەی ئەرکەکەیدا پشتڕاست دەکاتەوە، نەک هەموو بانگەشە ئاسایشییەکانی حکومەتەکان.
• کردەوەکانی گرووپە چەکدارە هەرێمییەکان دەتوانن مەترسی توند بکەنەوە، لە هەمان کاتدا ئەجێندا ناوخۆییەکانی خۆیان بپارێزن.

ناکۆکییەکە لەسەر چییە

سەرکردە ئێرانی و ئیسرائیلییەکان ئەوی دیکە بە هەڕەشەیەکی جدی پیشان دەدەن، بەڵام هەڵوێستەکانیان لە ڕێکخستنێکی هەرێمیی فراوانترەوە سەرچاوە دەگرێت: هاوپەیمانێتی و هاوبەشە چەکدارەکانی ئێران، هەڵوێستی سەربازیی ئیسرائیل، پرسی فەلەستین، سزا ئابوورییەکان و دۆسیەی ناوکی. ڕاگەیەندراوە گشتییەکان زۆرجار بانگەشەی ڕاستییەکان لەگەڵ پەیامی ڕێگری تێکەڵ دەکەن.

بانگەشەی هەر یەک لە دوو حکومەتەکە بەڵگەی هەڵوێستی ئەو حکومەتەیە، نەک پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆی بانگەشەکە.

Sources: International Atomic Energy Agency UN Security Council

دۆسیەی ناوکی

ڕۆڵی IAEA لە ڕێکارەکانی پاراستنی ناوکی بریتییە لە پشتڕاستکردنەوەی ماددە و چالاکییە ناوکییەکان لە چوارچێوەی ڕێکخستنە یاساییە ڕێککەوتنلەسەرکراوەکاندا. ڕاپۆرتەکانی سەرچاوەی ئەسڵی و بنەڕەتین بۆ ئەو ئەرکە، بەڵام بە تەنها ناکۆکییە سیاسییەکانی نیەت یان یاساییبوونی کردەی سەربازی یەکلایی ناکەنەوە.

بڕیارنامەی 2231ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان چوارچێوەی ڕێککەوتنی ناوکیی 2015ی پەسەند کرد و ڕێکخستنە پەیوەندیدارەکانی دامەزراند. گۆڕانکارییەکانی سیاسەت و ناکۆکییەکانی دواتر دەبێت بە پێی بەڵگەنامە فەرمییە تایبەتەکانی خۆیان بخوێنرێنەوە.

Sources: International Atomic Energy Agency UN Security Council

توندبوونەوەی هەرێمی

مەترسییەکان لە دوو دەوڵەتەکە تێدەپەڕن. گرووپە چەکدارەکان، ئاسایشی دەریایی، هێرشی مووشەکی و درۆن، چالاکیی سایبەری و پشتگیریی سەربازیی دەرەکی هەموویان دەتوانن ڕێگای توندبوونەوە دروست بکەن. شوێنە وردە زیندووەکان و زانیاریی ئۆپەراسیۆنی چالاک بە ئەنقەست لە دەرەوەی ئەم ڕێبەرەن.

خستنەپاڵی بەرپرسیارێتی زۆرجار جێی ناکۆکییە. ڕاپۆرتی سەربەخۆ و دیاریکردنی وردی ڕۆڵی سەرچاوەکان گرنگن پێش ئەوەی ڕووداوێکی ڕاگەیەندراو بە ڕاستییەکی سەلمێنراو دابنرێت.

Sources: UN Security Council International Crisis Group

چی دەتوانێت مەترسی کەم بکاتەوە

پەیوەندیی ڕاستەوخۆ، پشتڕاستکردنەوە، خۆڕاگرتنی ئەکتەرە دەوڵەتی و نادەوڵەتییەکان و کەناڵە دیپلۆماسییە باوەڕپێکراوەکان دەتوانن ئەگەری فراوانبوونی ڕووداوێک کەم بکەنەوە. بە تەنها ناتوانن ناکۆکییە سیاسییە بنەڕەتییەکان چارەسەر بکەن.

ئەم ڕێبەرە یەکسانیی هێزی لایەنەکان بە گریمانە دانانێت و پێشبینیی کەمبوونەوەی گرژی ناکات.

Sources: International Atomic Energy Agency International Crisis Group

ڕیزبەندیی کات

1. 1979 — شۆڕشی ئێران پەیوەندییە هەرێمییەکانی ئێران دەگۆڕێت.
2. 2002 onward — وردبینیی نێودەوڵەتی بۆ بەرنامەی ناوکیی ئێران توندتر دەبێت.
3. 2015 — ڕێککەوتن لەسەر JCPOA دەکرێت؛ بڕیارنامەی 2231ی ئەنجومەنی ئاسایش چوارچێوەکە پەسەند دەکات.
4. Since 2015 — ڕووبەڕووبوونەوە هەرێمییەکان و دیپلۆماسیی ناوکی لە نێو مەترسییە دووبارەکانی توندبوونەوەدا بەردەوامن.

پرسیارە باوەکان

سەرچاوەکان، سنوورەکان و ڕاستکردنەوەکان

ئەم ڕێبەرە زانیاریی سەربازیی کاتی ڕاستەقینە پێشکەش ناکات، پشتگیریی هەڵسەنگاندنی هەڕەشەی هیچ دەوڵەتێک ناکات و بەرپرسیارێتیی ڕووداوە نەبەستراوەکان دیاری ناکات. بۆ پێشهاتە نوێیەکان نوێکردنەوەکانی ئێستا کە بە سەرچاوەوە بەستراون بەکار بهێنن.

• International Atomic Energy Agency خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە

  بابەتی دامەزراوەییی ئەسڵی لەبارەی کار و ڕاپۆرتەکانی IAEA بۆ ڕێکارەکانی پاراستنی ناوکیی پەیوەندیدار بە ئێران.

• UN Security Council خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە

  دەقی ئەسڵیی بڕیارنامەی 2231 و چوارچێوەی ڕێککەوتنە ناوکییەکەی.

• UN Security Council خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە

  زانیاریی فەرمی لەبارەی ڕێکخستنە پەیوەندیدارەکان بە بڕیارنامەی 2231.

• International Crisis Group خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە

  شیکاریی هەرێمیی سەربەخۆ، نەک پشتڕاستکردنەوەی ئەسڵیی بانگەشەی ڕووداوەکان.

Report an error in this guide