لەم ڕێبەرەدا
وەڵامی 60 چرکەییڕەگ و ڕیشە و چوارچێوەی سیاسیلایەنەکان و ئامانجەکانبۆچی بەردەوامەچی دەتوانێت زیان کەم بکاتەوەسەرچاوە و ڕاستکردنەوەکانوەڵامی 60 چرکەیی
پرسی کورد لە تورکیا پەیوەندی بە مافە سیاسی، چاندی و زمانییەکانی گەلی کورد، دەسەڵاتی دەوڵەت، ململانێی چەکداری کە PKK تێیدایە، بەڕێوەبردنی ناوخۆیی و کاریگەریی چەندین دەیە توندوتیژییەوە هەیە. ناسنامەی کوردی و بۆچوونە سیاسییەکان جۆراوجۆرن و نابێت بە هاوواتای هیچ گرووپێکی چەکدار دابنرێن.
بە نیگایەک
- کۆمەڵگە کوردییەکان لە ڕووی سیاسییەوە یەکدەست نین و هاوتای PKK نین.
- ململانێی چەکداری بەشێکە لە پرسیارێکی فراوانتر سەبارەت بە یەکسانی، نوێنەرایەتی و مافە چاندییەکان.
- ئاگربەست و گفتوگۆ ڕوویداون، بەڵام ڕێککەوتنێکی بەردەوام بەدوایاندا نەهاتووە.
ڕەگ و ڕیشە و چوارچێوەی سیاسی
کورد یەکێکە لە گەورەترین گەلەکانی ناوچەکە کە دەوڵەتی سەروەری خۆی نییە. لە تورکیا، سیاسەتەکانی دەوڵەت لە مێژوودا دەربڕینی گشتیی زمان و ناسنامەی کوردییان سنووردار دەکرد؛ دواتر زۆر سنوورداری گۆڕان، بەڵام ناکۆکی لەسەر یەکسانی و نوێنەرایەتیی سیاسی بەردەوام بوو.
PKK لە 1984 یاخیبوونێکی چەکداری دەست پێکرد. تورکیا، ویلایەتە یەکگرتووەکان و یەکێتیی ئەوروپا لە لیستی ڕێکخراوە تیرۆریستییەکاندا دایدەنێن. ئەو ناونانە هەموو چالاکیی سیاسیی کوردی وەسف ناکات و بانگەشەکانی مافەکانی کوردانی مەدەنی یەکلا ناکاتەوە.
لایەنەکان و ئامانجەکان
دەسەڵاتدارانی تورکیا سیاسەت لە چوارچێوەی یەکپارچەیی خاک، نەزمی گشتی و پاراستن لە هێرشی چەکداری دادەڕێژن. لایەنە سیاسییە کوردییەکان کۆمەڵێک بۆچوون پێش دەخەن، لە مافی چاندی و سیاسیی تەواوتر لەناو تورکیادا تا دیموکراسیی ناوخۆیی بەهێزتر؛ بۆچوونەکانیان دەبێت بدرێنە پاڵ خاوەنەکانیان، نەک بکرێنە یەک بەرنامە.
ململانێکە کاریگەری لەو کەسانەش کردووە کە خۆیان بە ڕێکخراوە چەکدار یان سیاسییەکانی هیچ لایەکەوە نابەستنەوە، لەوانە دانیشتووانی پارێزگاکانی باشووری ڕۆژهەڵات و خێزانە ئاوارەکان.
بۆچی بەردەوامە
بێمتمانەیی دروستکراو لە توندوتیژی، بەدواداچوونی دادوەری، ئاوارەبوون، دەسەڵاتی نایەکسان و گفتوگۆی شکستخواردوو سازان سەخت دەکات. ململانێ ناوچەییەکان لە سوریا و عێراق کاریگەری لە حیسابە ئەمنییەکانی تورکیا دەکەن، بەڵام ڕەگ و ڕیشە ناوخۆییەکانی پرسی کورد ناسڕنەوە.
مشتومڕی گشتی لەسەر تیرۆریزم دەتوانێت جیاکردنەوەی ناڕەزایی یاسایی و ڕاپۆرتی سەربەخۆ سەختتر بکات. بۆیە پێوەرەکانی مافی مرۆڤ لە تەنیشت بانگەشە ئەمنییەکان گرنگن.
Sources: European Court of Human Rights International Crisis Group
چی دەتوانێت زیان کەم بکاتەوە
پاراستنی مافەکان، بەشداریی سیاسیی جێی متمانە، ڕێوشوێنی پاراستنی مەدەنییەکان، لێپرسینەوەی ڕوون و کۆتاییهێنانی دانوساندن‌پێکراو بە توندوتیژیی چەکداری زۆرجار وەک توخمە پێویستەکان دیاری دەکرێن. گونجاوی جێبەجێکردنیان پشت بە بڕیارەکانی لایەنە پەیوەندیدارەکان دەبەستێت، نەک چارەسەرێکی تەکنیکیی سادە.
ئەم ڕێبەرە پێشبینیی دەستپێکردنەوەی گفتوگۆ ناکات و گریمانە ناکات کە یەک پارت لە جیاتی هەموو گەلی کورد دەدوێت.
ڕیزبەندیی کات
- 1920s–80s — بنیاتنانی دەوڵەت و سنووردارییەکان ناڕەزایییە سیاسی و چاندییە کوردییەکان شێوە دەدەن.
- 1984 — یاخیبوونی PKK دەست پێدەکات.
- 2013–15 — پرۆسەیەکی ئاشتی و ئاگربەست پێش داڕمان قۆناغێکی دانوساندن دروست دەکەن.
- Since 2015 — توندوتیژی، ئۆپەراسیۆنە ئەمنییەکان و سنووردارییە سیاسییەکان هەروا شێوە بە مشتومڕ دەدەن.
پرسیارە باوەکان
ئایا کورد و PKK هەمان شتن؟
نەخێر. ناسنامەی کوردی گەلێک بە بۆچوونی جۆراوجۆر وەسف دەکات، بەڵام PKK ڕێکخراوێکی چەکداری دیاریکراوە.
ئایا پرسەکە تەنها لەسەر زمانە؟
نەخێر. مافە زمانییەکان گرنگن، لەگەڵ نوێنەرایەتیی سیاسی، بەڕێوەبردنی ناوخۆیی، ئەمنیەت، ئاوارەبوون و لێپرسینەوە.
سەرچاوەکان، سنوورەکان و ڕاستکردنەوەکان
ئەم ڕێبەرە بانگەشە لەسەر ڕێکخراوی تاک، دۆسیە یان ڕووداوی ئەمنیی ڕاستەوخۆ ناکات کە لە چوارچێوەی گشتیی سەرچاوەدراو تێپەڕێت. نیشانە و دەرئەنجامە یاساییەکان دەبێت لەگەڵ دادگا یان دەسەڵاتی بەرپرس بپشکنرێن.
- Council of Europe خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە
کەرەستەی چاودێریی وڵات لەسەر جیاکاری و یەکسانی، لەوانە چوارچێوەی پەیوەندیدار بە مافی کەمینەکان.
- European Court of Human Rights خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە
بنکەدراوەی سەرەتایی دادگا و کەرەستەی دامەزراوە؛ دۆسیە پەیوەندیدارەکان خوێندنەوەی یاساییی تایبەتی خۆیان پێویستە.
- International Crisis Group خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە
شیکاریی سەربەخۆی ململانێ و گۆڕانکاریی سیاسی؛ شیکاری جێگرەوەی بەڵگەی سەرەتایی نییە.