Tirkiye û pirsa Kurdî

Bersiva 60 çirkeyî

Pirsa Kurdî li Tirkiyeyê bi mafên siyasî, çandî û zimanî yên gelê Kurd, desthilata dewletê, şerê çekdarî yê ku PKK tê de ye, rêveberiya herêmî û bandorên bi dehsalan tundiyê ve girêdayî ye. Nasnameya Kurdî û nêrînên siyasî cihêreng in û nayên wek hevwateya tu koma çekdarî dîtin.

Bi awirekê

• Civakên Kurd ji hêla siyasî ve yekreng nînin û bi PKK re nayên guherandin.
• Şerê çekdarî beşek ji pirseke berfirehtir a li ser wekhevî, nûnertî û mafên çandî ye.
• Agirbest û danûstandin pêk hatine, lê lihevhatineke mayînde li pey nehat.

Reh û çarçoveya siyasî

Kurd yek ji gelên herî mezin ên herêmê ne ku dewleteke serwer a wan tune ye. Li Tirkiyeyê, siyasetên dewletê di dîrokê de derbirînên giştî yên ziman û nasnameya Kurdî sînordar dikirin; paşê gelek sînordarî guherîn, lê nakokiyên li ser wekhevî û nûnertiya siyasî berdewam kirin.

PKK di 1984 de serhildaneke çekdarî dest pê kir. Tirkiye, Dewletên Yekbûyî û Yekîtiya Ewropayê wê wek rêxistineke terorîst di lîsteyan de dihêlin. Ev binavkirin hemû çalakiya siyasî ya Kurdî vedinabe û îdiayên derbarê mafên sivîlên Kurd de jî çareser nake.

Sources: Council of Europe European Court of Human Rights

Lîstikvan û armanc

Desthilatên Tirkiyeyê siyasetê li ser yekparçeyiya axê, nîzama giştî û parastina ji êrîşên çekdarî ava dikin. Lîstikvanên siyasî yên Kurd gelek helwestan pêş dixin, ji mafên çandî û siyasî yên berfirehtir di nav Tirkiyeyê de heta demokrasiya herêmî ya bihêztir; divê nêrînên wan bi xwediyên xwe ve bên girêdan, ne ku hemû di yek bernameyê de bên komkirin.

Şer bandor li kesên ku xwe bi rêxistinên çekdarî an siyasî yên tu alî ve girê nadin jî kiriye, di nav de niştecihên parêzgehên başûrrojhilat û malbatên ji cih û warên xwe bûyî.

Sources: Council of Europe International Crisis Group

Çima berdewam dike

Bêbaweriya ku tundî, şopandinên dadwerî, jicihûwarbûn, hêza newekhev û danûstandinên têkçûyî afirandine, lihevhatinê dijwar dike. Şerên herêmî li Sûriye û Iraqê bandor li hesabên ewlehiyê yên Tirkiyeyê dikin, lê rehên navxweyî yên pirsa Kurdî ji holê ranakin.

Nîqaşa giştî ya li ser terorê dikare cudakirina nerazîbûna qanûnî û raporkirina serbixwe dijwartir bike. Ji ber vê standardên mafên mirovan li kêleka îdiayên ewlehiyê girîng in.

Sources: European Court of Human Rights International Crisis Group

Çi dikare ziyanê kêm bike

Parastina mafan, beşdariya siyasî ya bawerbar, tedbîrên parastina sivîlan, berpirsiyariya şefaf û dawîkirina tundiya çekdarî bi danûstandinê pir caran wek hêmanên pêwîst tên binavkirin. Pêkanîna wan bi vebijêrkên lîstikvanên têkildar ve girêdayî ye, ne bi çareseriyeke teknîkî ya hêsan.

Ev rêber danûstandinên nû pêşbînî nake û texmîn nake ku yek partî li ser navê hemû gelê Kurd diaxive.

Sources: Council of Europe International Crisis Group

Rêza demê

1. 1920s–80s — Avakirina dewletê û sînordarî gilî û nerazîbûnên siyasî û çandî yên Kurdî şekil didin.
2. 1984 — Serhildana PKK dest pê dike.
3. 2013–15 — Proseseke aştiyê û agirbest berî têkçûnê heyameke danûstandinan diafirînin.
4. Since 2015 — Tundî, operasyonên ewlehiyê û sînordariyên siyasî berdewam nîqaşê şekil didin.

Pirsên hevpar

Çavkanî, sînor û rastkirin

Ev rêber ji çarçoveya giştî ya çavkanîkirî wêdetir îdiayan li ser rêxistinên taybet, dozan an bûyerên ewlehiyê yên zindî nake. Etîket û encamên hiqûqî divê bi dadgeh an desthilata berpirs re bên kontrolkirin.

• Council of Europe Xwedîtiyê / girêdan nehatine piştrastkirin

  Materyala çavdêriya welêt li ser cihêkarî û wekheviyê, di nav de çarçoveya têkildarî mafên kêmaran.

• European Court of Human Rights Xwedîtiyê / girêdan nehatine piştrastkirin

  Databaza bingehîn a dadgehê û materyala sazî; dozên têkildar xwendina hiqûqî ya taybet a xwe dixwazin.

• International Crisis Group Xwedîtiyê / girêdan nehatine piştrastkirin

  Analîza serbixwe ya şer û pêşketinên siyasî; analîz cihê delîla bingehîn nagire.

Report an error in this guide