لەلایەن دەستەی نووسەران · Published ١٧ تشرینی دووەم ٢٠٢٦ ١٠:٢٠ UTC
نوێکراوەتەوە ١٧ تشرینی دووەم ٢٠٢٦ ١٠:٢٠ UTC · سەرچاوەکان پشکنران ١٧ تشرینی دووەم ٢٠٢٦ ١٠:٢٠ UTC
کۆمیسیۆن چۆن گوێ لە ڕزگاربووان دەگرێت؟
ڕزگاربووانی ئێزیدی لە 16ی تشرینی دووەم لە بەرلین دەستیان کرد بە شایەتیدان لەسەر تاوانەکانی گرووپی دەوڵەتی ئیسلامی، لەوانە تاوانەکانی هێرشەکەی لە 2014 بۆ سەر شنگال، کە بە سنجار ناسراوە، لە باکووری عێراق. ئاژانسی هەواڵی فەڕەنسا لە کردنەوەی دانیشتنەکانەوە ڕاپۆرتی دا. بەرنامەکە تا 18ی تشرینی دووەم بەردەوامە و دەستەکە گوێ لە ڕزگاربووان و پسپۆڕان دەگرێت.
کۆمیسیۆنەکە لە دەستپێشخەرییەکی کۆمەڵگەوە سەری هەڵدا. بەپێی پڕۆژەکە لە سیتی سەینت جۆرجز، ڕزگاربووان دەتوانن بە ئامادەبوونی ڕاستەوخۆ، بە ئۆنلاین یان بەبێ ئاشکراکردنی ناویان شایەتی بدەن و هەر کاتێک بیانهەوێت لە بەشدارییەکەیان بکێشنەوە. ڕێکخەران پشتیوانیی دەروونی و کۆمەڵایەتیش دابین دەکەن. دەستەکە دەیەوێت تۆمارێک لە بەڵگەکان بپارێزێت و پێشنیاری سیاسەت بڵاو بکاتەوە. هایزەبەگی، هاوبەشی پڕۆژەکە، دەڵێت چاوەڕوان دەکرێت ڕاپۆرتێک لە سەرەتای 2027 بڵاو بکرێتەوە.
Sources: City St George’s, University of London AFP (authorised syndication by Arab News) Haizebegi
ڕۆڵی دادگا و لێکۆڵەران چییە؟
کۆمیسیۆن دەتوانێت شایەتییەکان تۆمار بکات و پێشنیاری هەنگاو بکات. دەسەڵاتی دەستپێکردنی دۆسیەی تاوانی یان دەرکردنی حوکمی نییە. ڕێکخەران دەڵێن هیوادارن تۆمارەکە هانی دادگاییکردن لە دادگا نیشتمانییەکان بدات، لەوانە لە چوارچێوەی دەسەڵاتی دادوەریی جیهانی، لەو شوێنانەی یاسای ناوخۆ ڕێگە بە دادگا دەدات هەندێک تاوانی ڕوویداو لە دەرەوەی وڵات ببیستێت. دادگایەکی نێودەوڵەتیی تایبەتیش هەڵبژاردەیەکی دیکەیە کە دەیانەوێت حکومەتەکان لێی بکۆڵنەوە.
تیمی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان، ناسراو بە یونیتاد، ڕۆڵێکی جیاوازی هەبوو. گوتی بنەمای گونجاو هەیە بۆ باوەڕکردن بەوەی گرووپی دەوڵەتی ئیسلامی تاوانی جەنگ، تاوان دژی مرۆڤایەتی و جینۆساید لە دژی ئێزیدییەکان ئەنجام داوە. لە ئەیلوولی 2024، ماوەیەکی کەم پێش کۆتاییهاتنی کاری، وەشانێک لە دەرئەنجامەکانی پێشکەشی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عێراق کرد. هێشتا دادگایەکی تاوانی دەبێت بەرپرسیارێتی لە هەر دۆسیەیەکدا دیاری بکات.
Sources: City St George’s, University of London Haizebegi UNITAD
قەرەبووکردنەوە ڕێگایەکی جیاوازە
عێراق لە 2021 یاسای ژنانی ڕزگاربووی ئێزیدی پەسەند کرد. ڕێکخراوی نێودەوڵەتیی کۆچ ئەو یاسایەی بە چوارچێوەیەک بۆ قەرەبوو و پشتیوانی لە ڕزگاربووانی مەرجتەواو ناساند. جیا لەوە، هاوپەیمانی بۆ قەرەبووکردنەوەی دادپەروەرانە پێشنیاری گۆڕانکاری لە ڕەشنووسی یاسای 2026ی عێراق بۆ بەدواداچوونی تاوانە نێودەوڵەتییە گەورەکان کردووە. هاوپەیمانییەکە دەڵێت عێراق زۆربەی دۆسیەکانی بەپێی یاساکانی دژە تیرۆر بەدواداچووە. هەروەها داوا لە یاسادانەران دەکات بنەمایەکی ڕوونتر بە دادگاکان بدەن بۆ بەکارهێنانی بەڵگە کۆکراوەکانی یونیتاد.
ئامانجی ڕاپۆرتی بەرلین ئەوەیە پێشنیار لەسەر بنەمای شایەتیی ڕزگاربووان پێشکەشی حکومەتەکان بکات. گواستنەوە لەو پێشنیارانەوە بۆ بەدواداچوونی دادوەری، یاسایەک یان گۆڕینی شێوازی گەیاندنی پشتیوانی بە ڕزگاربووان، بڕیاری دەسەڵاتە بەرپرسەکانی هەر یەکەیان دەوێت.
Sources: City St George’s, University of London Haizebegi International Organization for Migration Coalition for Just Reparations
ئەوەی هێشتا ناڕوونە
تا 17ی تشرینی دووەمی 2026، دانیشتنەکان هێشتا بەردەوامن و ڕاپۆرتی کۆمیسیۆن هێشتا دەرنەچووە. سەرچاوەکان دیاری ناکەن کە ئایا دەسەڵاتێک پێشنیارەکان جێبەجێ دەکات یان لە دۆسیەیەکی دیاریکراودا بەڵگەکانی دانیشتنەکان بەکار دەهێنێت.
تێبینییەکانی سەرچاوەکان
- City St George’s, University of London خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە
وەسفی سەرەتایی پڕۆژەی کۆمیسیۆن بۆ ئەرکەکەی، شێوازەکانی شایەتیدان و ڕاپۆرتی پلاندانراو.
- AFP (authorised syndication by Arab News) ئاژانسی هەواڵ
ڕاپۆرتی سەربەخۆ لە یەکەم دانیشتنەکانی بەرلین.
- Haizebegi خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە
بەرنامەی دانیشتنە گشتییەکان و کاتی چاوەڕوانکراوی بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرت، لەلایەن هاوبەشی پڕۆژەکەوە.
- UNITAD خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە
بەیاننامەی سەرەتایی لێکۆڵەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی دەرئەنجامەکانیان و گواستنەوەی ڕاپۆرتێک بۆ دەزگای دادوەریی عێراق.
- International Organization for Migration خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە
بەیاننامەی ئاژانسێکی نەتەوە یەکگرتووەکان لەبارەی پەسەندکردنی یاسای ڕزگاربووان لەلایەن عێراقەوە و چوارچێوەی قەرەبووکردنەوەکەی.
- Coalition for Just Reparations خاوەندارێتی / پەیوەستبوون پشتڕاست نەکراوەتەوە
شیکاریی یاسایی کۆمەڵگەی مەدەنی و گۆڕانکارییە پێشنیارکراوەکان بۆ ڕەشنووسی یاسای عێراق سەبارەت بە تاوانە سەرەکییە نێودەوڵەتییەکان.